मराठी रंगभूमी... कडक..



कडक.. शब्द थोडा वेगळा वाटला ना.. हो वेगळाच आहे त्याच असं कि ह्या आठवड्यात दोन मराठी चित्रपटांनी हिंदी चित्रपटांना तिकीट खिडकीवर चांगलंच खाली खेचल, त्याच एका चित्रपटातील हा मुख्यशब्द. ज्या चित्रपटगृहांना नेहमी मराठीच वावडं असत त्या चित्रपटगृहांनी "आणि डॉ. काशिनाथ घाणेकर" आणि "नाळ" ह्या दोन मराठी चित्रपटांना जास्त शो देऊन हिंदीतले बादशाह अमिताभ बच्चन आणि अमीर खान यांची भूमिका असलेला "ठग्ज ऑफ हिंदुस्थान" ह्या चित्रपटाचे शो कमी केलेत. आकडे सांगायचे झाले तर ठग्ज ऑफ हिंदुस्थान १३३३ च्या शो वरून १५० शो केलेत आणि नाळ चे ३०० वरण ४०० शो केले त्याबरोबर आणि डॉ.काशिनाथ घाणेकरचे १७७ वरण ३१० शो केलेत.

मराठी रंगभूमीचे सध्याचे चित्रपट काही वेगळेच आहेत. श्वास चित्रपटापासून ते मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय, सैराट, नटसम्राट सारख्या एकाहून एक अभूतपूर्व चित्रपटांची हि यशस्वी शृंखला "आणि डॉ. काशिनाथ घाणेकर" आणि "नाळ" ह्या जबरदस्त चित्रपटांपर्यंत येऊन पोहचली. ह्या दोन्ही चित्रपटांनी जणू मराठी रसिकवर्गाला पुन्हा तिकीट खिडकीवर खेचून हिंदी चित्रपटांना नुसत मागे टाकलं नाही तर अमराठी प्रेक्षकांनाही आपल्या कलेच्या मोहात ओढलं. खरं तर मराठी चित्रपट हे मुद्देसूद आणि एक योग्य कथानकाला जोडून असतात पण हिंदीच्या वर्चस्वापुढे कुठे तरी कमी पडतात. असो पण आता दिवस बदलतायेत.

"आणि डॉ. काशिनाथ घाणेकर" ह्या चित्रपटात मराठी नव्हे तर साऱ्या चित्रपट श्रुष्टीवर अदभूत लाभेलला एक कलाकार ज्याने ह्या भूमीवर कलेचा वेगळा अविष्कार पहिल्यांदा दाखवला. मराठी रंगभूमीला पहिली टाळी, पहिली शिट्टी मिळवून देणारा आणि मुख्य कलाकाराच नाव शेवटी सांगण्याची प्रथा देणारा कलाकार म्हणजे डॉ. काशिनाथ घाणेकर. ह्या महान कलाकाराच्या भूमिकेला तितकीच कडक दाद देणारा सुबोध भावे मनाला खूप भावून जातो.

"नाळ" ह्या चित्रपटातून रसिकप्रेक्षकांना भावुक करणारी एक वेगळी निर्मिती समोर आणली आहे. ८ वर्षाच्या श्रीनिवास पोखळे च्या अभिनयाचं कौतुक करावं तेवढं कमीच. एका लहान मुलाने प्रेक्षकांच्या नजरा शेवटपर्यंत टिकवून, चित्रपटातील भूमिकेला पूर्ण न्याय देताना उत्तम कथानकातून रसिकप्रेक्षकांच्या डोळ्यातील अश्रुना वाट मोकळी करून देतो.

मराठी रंगभूमीची यशस्वी शृंखलेची हि "नाळ" अशीच टिकून राहो आणि रसिकप्रेक्षकांना एकसे बढकर एक चित्रपट भेटीला येवो ह्याच "कडक" सद्धीच्छा..

डॉ. प्रशांत शिरोडे.

सरसेनापती मराठीमनाचा ..


महाराष्ट्राच्या मातृभूमीने अनेक संतांना, वीरपुरषांना, स्वातंत्र्यसैनिकांना, शूरवीरांना, सैनिकांना आणि शास्त्रज्ञाना जन्म दिला. ह्या पावन भूमीची शौर्याची यशोगाथा अगणित आणि अविभूतीत आहे. हिमालयाला जेव्हा जेव्हा गरज पडली तेव्हा तेव्हा हा सह्याद्री हिमालयाच्या पाठीशी खंबीरपणे उभा राहिला. ह्या मराठमोळ्या भूमीने जन्म दिला संत तुकारामांना, छत्रपती शिवाजी महाराजांना, स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना, ज्योतिबा फुलेंना आणि ह्याच शृंखलेत जन्म दिला बाळासाहेब ठाकरेंना ...

शूरवीरांच्या भूमीला नव्हे तर संपूर्ण हिंदुस्थानाला नव्हे नव्हे तर पूर्ण जगाला राजकारणाची वेगळी ओळख करणारा एक वेगळा राजकारणी. अस्सल ठसठशीत मराठमोळा अभिमान असणारा मराठी माणूस, शिवरायांच्या यशोगाथेला अभिमानाने गौरवास्पद करणारा शिवसैनिक, शिवसेना नावाची मराठीमोळी संघटना उभा करणारा क्रांतिकारी, मुंबई महाराष्ट्रात राहण्यासाठी लढणारा महाराष्ट्र सैनिक, व्यंगचित्रांच्या रेषांतून परिस्थितीची जाण करून देणारा व्यंगचित्रकार, हिंदुस्थानातील हिंदूंसह सर्व धर्माना धर्माभिमान शिकवणारा धर्मप्रेमी, सामान्यांना आपलं वाटणारा असामान्य व्यक्तिमत्त्व म्हणज़े बाळासाहेब..

राजकारणात सत्ता नसताना सुद्धा समांतरित सत्ता लोकांच्या हिमतीवर चालवणारे, तोंडातून एकदा निघालेला शब्द कधीच परत न घेणारे, कुणाचीही मदत करण्यासाठी नेहमी आपली सत्ता वापरणारे, शिवरायांना डोक्यापासून तर हृदयापर्यंत आत्मसात करणारे, परदेशी लोकांनी ह्या भूमीत येण्याअगोदर शिवरायांचं नाव घ्यावं म्हणून मुंबई विमानतळाला छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस नाव देणारे, देशातील पहिली ट्रेन ज्या स्थानकावर धावली त्या स्थानकाला छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस नाव रूपाला आणणारे, मुंबईत राहून पाकिस्तान सारख्या विरोधकांना धडकी भरवणारे, अश्या अनेक अनेक राजकारणाचे पैलू असताना सतेच एकही पद न घेता देशहितासाठी असंख्य गोष्टी करणारे अदभूत शिवसेनाप्रमुख...

बाळासाहेब नावाचं वादळ हे शेवटच्या श्वासापर्यंत मराठमोळ्या, हिंदुस्थानी आणि शिवसैनिकांच्या मनात बसलेलं आहे. अखेरच्या श्वासात सुद्धा जम्मू काश्मीर पासून ते कन्याकुमारीपर्यंत सारा देश त्यांच्यासाठी प्रार्थना करत होता. जगाचा निरोप घेताना सुद्धा बाळासाहेबांनी पराक्रमाची गाथा चालू ठेवली. हिंदुस्थानातील सर्वात मोठी अंतयात्रा हि लोकमानसात प्रेम असल्यामुळे दिसून आली आणि त्या दिवशी खर्याअर्थानें कधी न थांबणारी मुंबई नावाची धावती दुनिया सुद्धा थांबली होती.

बाळासाहेब तुम्ही महाराष्ट्र नावाच्या शिवरायांच्या विश्वात जन्माला आलात हा आम्हा मराठीमाणसाचा गौरवच म्हणावा लागेल. बाळासाहेब तुम्ही गेलात हे आज पण खरं वाटत नाही कारण तुमच्याबद्दलचा आदर आणि तुमचा दरारा आज पण तेवढाच आहे आणि भविष्यात तो तसाच राहील.. आपण खरंच अदभूत आणि अद्वितीय होता आणि राहाल..

राजकारणापलीकडचा महामाणूस, हिंदुहृदयसम्राट, शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे आदरपूर्वक भावपूर्ण श्रद्धांजली..

जय हिंद, जय महाराष्ट्र ..

(राजकीय वारसा -२)

डॉ. प्रशांत शिरोडे.

अनाथांची माय .. सिंधुताई सपकाळ



माणसाचा जन्म झाल्यावर माणूसपण अनुभवायला भेटलच पाहिजेल. माणसात जन्माला येऊन माणूसुकीच माणूसपण विसरली तर होणारी वेदना असह्य असते. माणुसकीच्या दुनियेत अमाणूसपणा भेटल्यानंतर माणुसकी निभावणार उत्तम उदाहरण म्हणजे "सिंधुताई सपकाळ". स्वतः अनाथ झाल्यानंतर परिस्थितीवर मात करून अनेक अनाथांची माय झालेल्या सिंधुताई.

१४ नोव्हेंबर १९४७ रोजी वर्ध्यातील नवरगाव येथे सिंधुताईंचा जन्म झाला. चौथी पर्यंत शिक्षण झालेल्या सिंधुताईंचं लग्न वयाच्या नवव्या वर्षी झालं. गुर वळून शेण गोळा करणे हा सिंधुताईंचा रोजचा दिनक्रम. हेच गोळा केलेलं शेण जमीनदार कुठलाही मोबदला न देता विकत असत, त्याचा मोबदला भेटत नसल्यामुळे सिंधुताईंनी आवाज उठवला. सिधुताईंच्या ह्या अन्यायाविरुद्ध आवाज उठविल्यामुळे जमीनदाराने त्यांच्यावर तीन मुलांनंतर पोटात असलेलं बाळ आपलंच असल्याची अफवा पसरवली आणि ह्या अफवेमुळे नवऱ्याने त्यांना मारत मारत घराबाहेर काढलं आणि त्यापाठोपाठ गावानेही वाळीत टाकलं. माहेरी गेल्यावर जन्मदात्यांनीही पाठ दाखवली. सुरवातीच्या काळात स्मशानातील अंतिमसंस्कारासाठी वापरलेलं पीठ स्मशानातील विस्तवावर भाजून पोट भरताना तिथल्या कावळ्यांनीही त्यांना टोचा मारून स्मशानतला मुक्काम हलवायला लावला. पावलापावलवरच्या संकटाना सामोर जाताना अनाथ अवस्था उपभोगल्यानंतर तीच भावना त्यांना अनेक अनाथांच्या संगोपनाकडे घेऊन गेली.

अनाथांची सेवा करण्याची इच्छा सिंधुताईंना रेल्वे स्टेशनवर भीक मागणाऱ्या आईच्या देहाशेजारील ८ महिन्याच्या मुलीला आश्रय देण्यापासून झाली ती सुमारे १०५० अनाथांपर्यंत येऊन पोहचली. अनाथांची सेवा करण्यासाठी ममता बाल सधन, बाल निकेतन, सावित्रीबाई फुले मुलींचे वस्तीगृह, अभिमान बाल भवन, गोपिका गाई रक्षण केंद्र सारख्या संस्था सुरु केल्या. अनाथांच्या उदरनिर्वाहासाठी जगभरात आपल्या उत्तम वक्तृत्वाच्या जोरावर पदर पुढे करून आजही भीक मागतात. गावस्थरापासून ते आंतरराष्ट्रीय स्थरावर आपल्या कार्याच्या आणि वक्तृत्वाच्या जोरावर एक वेगळाच गौरव उभारला. त्यांच्या ह्या कार्यासाठी त्यांना सुमारे ७५० राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आलं आणि एक मराठी चित्रपट त्यांच्यावर बनवून त्यांना गौरविण्यात आलं.

माणुसकीने दगा दिल्यानंतर संकटाच्या काटेरी वाटेला समोर जाऊन अनेकांना आश्रय देऊन जगवलं, वाढवलं आणि शिकवलं. ज्या नवऱ्याने घराच्या बाहेर काढलं त्याच नवऱ्याला म्हातारपणात आपल अनाथ बाळ म्हणून आश्रय देणाऱ्या मोठ्या मनाच्या अनाथांच्या मायेला जन्मदिनी दीर्घायुष्य लाभो ह्याच शुभेच्छा..

डॉ. प्रशांत शिरोडे.

तमाशा...


रसिक होऊ दे दंग, चढू दे रंग असा खेळाला,
साता जन्मांची देवा पुण्याई लागू दे आज पणाला,
हाथ जोडतो आज आम्हाला दान तुजा दे संग,
नटरंग उभा ललकारी नभा स्वर ताल झाले दंग ..

हे गाण्याचे बोल नटरंगला म्हणजे कलेच्या देवतेला वंदन करून रसिकप्रेक्षकांसमोर आपल्या स्वरांचा, नृत्याचा आणि कलेचा खेळ सुखरूप होण्यासाठी  विनंती करण्याचे बोल आहेत.

महाराष्ट्राची लोककला "तमाशा".. सहसा घरात काही भांडण झालं का आपसूकच एक वाक्य येत कि काय तमाशा मांडला? आजपण तमाशा बघणं तस चांगल्या गोष्टीच लक्षण समजलं जात नाही. तमाशाला चांगला न म्हणायचं मुख्य कारण त्यात स्रिया नृत्य करतात आणि अश्लील विनोद उद्गारले जातात. नृत्य कलेचं प्रतीक तर अश्लील विनोद हास्यविनोदांचं प्रतीक पण ह्यात जास्तीचा उत्साह ह्या तमाशाला मुख्य हेतूपासून दूर नेताना दिसतो.

तमाशा हि कला मुख्यतः तीन भागात विभागली जाते एक नृत्य दुसरं गीत आणि तिसरं वघ. तमाशा सुरु होताना पहिले देवाची आरती आणि नटरंग पूजन केलं जात. नृत्यात मुख्यतः भारतीय गीतांवर नृत्य केलं जात ज्यात स्त्रीपुरुष दोन्ही नाचतात. गीताचं सुद्धा तसंच ज्यात भारतीय गीत गायक गातात. गवळण, लावणी, भक्तिगीतांचाही ह्यात सहभाग असतो. अधून मधून विनोदाचे चुटके चालू असतात. संगीत कलेचा हा अविष्कार संपल्यानंतर वघ नाट्य सादर केलं जात, ज्यातून एक सामाजिक विषय घेऊन नाट्यातून सामाजिक प्रबोधन केलं जात. तमाशा हा फडात म्हणजेच तंबूत होत असतो. रोषणाई हा तमाशाचा एक मुख्य आकर्षण असत.

तमाशा हि लोककला आहे आणि ती लोकांच्या करमणुकीसाठी जोपासली जाते. एक विशिष्ट वर्ग पिढ्यानपिढ्या हि कला ज़ोपासतो. घरदार सोडून रसिकप्रेक्षकांच्या आनंदासाठी जर हि कला ज़ोपासली जात असेल तर तिला दाद देणंही रसिकप्रेक्षकांचं कर्तव्य बनत..

डॉ. प्रशांत शिरोडे.

सण दिव्याचा..



सण उत्सवांची परंपरा भारतभूमीला पूर्वापार लाभली आहे. इंग्रजी दिनदर्शिकेतील मकर संक्रातीपासून चालू होणारी सणांची श्रुंखला तुळशी विवाहापर्यंत चालते. प्रत्येक सणाचं एक वेगळं असं महत्व आहे. प्रत्येक सण हा एक विशिष्ट पद्धतीने साजरा केला जातो. सणातून भेटणारा आनंद, उत्साह काही निराळाच असतो. सण मुख्यतः एकत्रित येऊन एकमेकांचे सुखदुःख वाटण्यासाठी साजरे केले जातात. काळाच्या ओघात सण साजरा करण्याची पद्धतही बदलत चालली जी सणाच्या मुख्य हेतू पासून दूर जाताना दिसतेय.

सणांचा राजा दिवाळीचा सण. सलग पाच सहा दिवस चालणारा सण. दिवाळीची चाहूल मनाला नेहमीच लागलेली असते. दिव्यांचा सण हा चैतन्य देतो आणि ह्या चैतन्यातूनच वातावरणात उत्साह संचारतो. दिवाळीत मामाच्या गावाला जाण्याची मज्जा असो वा किल्ले बनवण्याचा उत्साह असो सगळं काही निराळच असत. शुभेच्छांपासून ते आशिर्वादापर्यंत सगळं भरभरून असत. वसुबारसपासून सुरु होणारा सण भाऊबीजेपर्यंत चालतो. "दिन दिन दिवाळी गायीम्हशी ओवाळी, गायी कुणाच्या, गायी लक्ष्मणाच्या.." ह्या उत्साही गाण्याने तार काडी फिरवण्याची आणि फटाके फोडण्याची मजा काही वेगळीच असते.

वसुबारस गायीची आणि वासराची पूजा करून त्यांच्यातील ममता आणि उदारता आपल्या अंगी येण्यासाठी साजरा करतो. धनत्रयोदशी धनाच्या पूजेसाठी, धनाच्या उत्कर्षासाठी, धन्वंतरीची कृपादृष्टीसाठी आणि निरोगी आयुष्यासाठी. नरकचतुर्दशी म्हणजे अन्यायावर, असत्यावर विजय मिळविण्यासाठी. लक्ष्मीपूजन लक्ष्मीच्या नित्य सहवासासाठी, घराच्या लक्ष्मीच्या सुखासाठी. दीपावली पाडवा घरातील गोडव्यासाठी, थोरामोठ्यांच्या आशीर्वादासाठी. भाऊबीज बहीण भावाच्या नात्याला अतूट ठेवण्यासाठी ..

जगाच्या पाठीवर सण परंपरेत भारताची ओळख दिवाळी ह्या सणाने होते. भारतीय संस्कृती आणि तिच्या परंपरेत सणांचा विशेष वाटा आहे. दिवाळी हा सण सर्व  धर्मियांकडून मोठ्या उत्साहाने साजरा केला  जातो. हे सण उत्सव दिमाखाने साजरे होत राहो. चैतन्य, उत्साह आणि आनंद सर्वाना आयुष्यभर लाभो ह्याच दिवाळीच्या शुभेच्छा...

डॉ. प्रशांत शिरोडे.

काळीज बापाचं..



घरात मुलगी जन्माला आली का सगळ्यात जास्त आनंद बापाला होतो आणि तो बाप त्या आनंदात साऱ्या गावाला बर्फी वाटत "लक्ष्मी" जन्माला आल्याचं सांगत फिरतो. जन्माला आल्यापासून तिच्या लग्नापर्यंतच स्वप्न बाप मुलीच्या जन्माच्या दिवसापासून बघतो. मुलीला नेहमीच राजकन्येसारखं ठेवण्याचा त्याचा प्रयत्न असतो. मुलीवर तसं बापाचं आईपेक्षा थोडं जास्तच प्रेम असत. लहानाचं मोठं केल्यानंतर पोटाचा तुकडा दुसऱ्याच्या स्वाधीन करताना त्याच काळीज तुटू लागत, म्हणून प्रत्येक बापाचा प्रयत्न असतो कि आपली मुलगी चांगल्या वातावरणात, चांगल्या कुटुंबात, चांगल्या मुलासोबत संसारात रमावी.

एकदा एका बस स्थानकावर रात्रीच्या वेळेस एक प्रेमीयुगल चिंतेत बसलेलं होत, त्यांच्या चेहऱ्यावर काळजीच सावट दिसत होत. त्यांच्या शेजारी एक सदपुरुष गावाला जाण्यासाठी शेवटच्या गाडीची वाट पाहत आपल्या विचारात गुंतून बसलेला होता. त्या सद्पुरुषाचं अचानक त्या प्रेमीयुगलांकडे लक्ष जात आणि त्याला न राहता त्यांच्याशी बोलावसं वाटलं. तो आपसूकच त्यांच्याशी संवाद साधायला सुरवात करतो "पोरांनो घरातून निघून आलात का रे? आला असाल तर आईबापाला सांगितलं नसेल ना? अरे माझी पण तुमच्यासारखी एकुलती एक मुलगी होती! माझ्या पोरीचं लग्न करण्यासाठी माझ्याकडे पैसा नव्हता, पण माझ्या लेकराचं चांगलं व्हावं म्हणून नोकरीवाला मुलगा बघितला, नोकरीवाला म्हंटला म्हणजे त्यांच्या अपेक्षा मोठ्या, त्याप्रमाणे त्याने मोठं तोंडही फाडल. सगळं ठीक होत म्हणून मी माझ्याकडच् सगळं गहाण ठेवलं, जीव सुद्धा गहाण ठेवला आणि पोरीचं लग्न ठरवलं. सगळी तयारी झाली, कपडेलत्ते झाले, पाहुणेरावळे आले. उद्या लग्न आणि माझी मुलगी आज घरातून निघून गेली, माझं काळीजच चिरलं गेलं रे बाळांनो.. तिला जायचं होत तर मला सांगितलं असत, मी काहीतरी बघितलं असत रे.. काय चुकलं होत रे माझं..?" आणि तो बाप न राहता ढसाढसा रडू लागला.. ते प्रेमीयुगल विचारात गोंधळून एकमेकांकडे पाहू लागले. तो बाप तसाच रडत रडत आपली गाडी आल्यामुळे तिथून उठून निघून गेला..

आई निर्विवाद सत्य आहे पण बाप तितकाच सत्याचा महामेरू आहे. मुलींनी विचार करावा तितकाच मुलानेही करावा, पण मुलीने थोडा जास्त करावा कारण मुलींसाठी बापानं काळजाचं पाणी थोडं जास्तच केलेलं असत. जन्माला आलेल्या मुलीचं लग्न थाटामाटात व्हावं म्हणू तिच्या लहानपणापासून ते लग्नापर्यंत तो आपल्या जीवाचं रान करून मुलीचं स्वप्न पूर्ण करतो. प्रश्न पडतो मग प्रेमाचं काय? प्रेम हा प्रत्येकाचा वैयक्तिक विचारसरणीवर अवलंबून असणारा विषय आहे. पण मुलीने आयुष्याचा मोठा निर्णय घेण्याअगोदर बापाच्या काळजाचा विचार करायला हवा. गोष्ट करायला सोपी असते पण तिचे परिणाम बापालाच माहित असतात. मुलीच्या हातून अस काही घडल्यानंतर सुद्धा त्याची वाचा कुठे न करता उरलेलं आयुष्य त्या गोष्टीभोवती कुडत काढतो तो बापचं असतो.

माझी छकुली नेहमीच राजकन्येसारखी राहो आणि तिला भेटणारा राजकुमार तिला माझ्यापेक्षाही जास्त प्रेम देवो हीच इच्छा बापाच्या मनात असते आणि त्याच काळीज त्यासाठीच तळमळत असत.. शेवटी रक्ताचं नातं आणि मनाने जोडलेलं नातं ह्यात थोडातरी फरक तर असतोच ना! विचार तर व्हायलाच हवा..

डॉ. प्रशांत शिरोडे.

पांडुरंग पांडुरंग..



भूतलावावर मनुष्य हा एकमेव प्राणी आहे जो सर्वदृष्ट्या संवेदनशील आहे. संवेदना ज्याला जाणता येतात तोच खरा मनुष्य.. भगवान श्रीकृष्णाने "गीता" सांगताना अजुर्नाला मनुष्य जीवनाची संवेदना समजावून सांगितली. गीता म्हणजेच मनुष्य जन्माचा सार. "गीता से क्या नाता है, गीता हमारी माता है" ह्या संदेशाचा प्रसार करून गीतेचा अर्थ प्रात्यक्षिकरित्या समजावून सांगणारे स्वाध्याय परिवाराचे प्रणेते "पांडुरंग शास्त्री आठवले" यांचा आज जन्मदिवस. हा दिवस स्वाध्याय परिवाराकडून "मनुष्य गौरव दिवस" म्हणून साजरा केला जातो.

"माणूस अस्वच्छ किंवा रोगी राहू शकतो, माणूस अशिक्षित किंवा गरीब राहू शकतो, पण माणूस अस्पृश्य किंवा अपिवत्र राहू शकत नाही, कारण मानवी शरीर हे परमेश्वराचं मंदिर आहे". मनुष्याप्रती असे संवेदनशील आणि गौरवाचे विचार असणारे पांडुरंग शास्त्री आठवलेंचा जन्मदिवस म्हणजेच "मनुष्य गौरव दिवस". "पांडुरंग शास्त्री वैद्यनाथ आठवले" यांचा जन्म १९ ऑक्टोबर १९२० साली रोहे ह्या कोकणातील गावात झाला. संस्कृत, न्याय, वेदांत, भारतीय साहित्य आणि इंग्रजी साहित्यावर त्यांचा विशेष अभ्यास होता.

मानव शांती, भावकृषी, भक्तीफेरी अश्या नवनवीन संकल्पना देऊन त्यांनी मनुष्यसेवेतून देश सेवा केली. त्यांच्या कार्याची सुरवात त्यांनी स्वतः पायी गावोगाव फिरून केली. लोकांना भावाबहिणी सारखं घडवलं. स्वाध्याय कार्य हे स्वखर्चातून, स्वप्रेरणेतून केलं जात. एक वेगळी शिस्त ह्या कार्यात दिसते. साधारणतः महाराष्ट्र आणि गुजरात राज्यात ह्या कार्याचा विशेष प्रभाव आहे. ह्याच कार्याचा प्रसार करण्यासाठी मुंबईतील माधवबाग येथील श्रीमद्भगवद्गीता पाठशाळा आणि ठाणे येथील तत्वज्ञान विद्यापीठाची स्थापना केली.

मनुष्याचं माणूसपण जागृत करण्यासाठी आयुष्यभर कार्य करताना कुठल्याही चर्चेत न राहता आपलं कार्य निस्वार्थपणे पुढे नेताना आपल्या अनुयाना त्याच गोष्टीची शिकवण देणारे परमपूज्य पांडुरंग शास्त्रीना प्रेमाने "दादाजी" म्हणजेच मोठ्या भावाच्या नावाने संबोधलं गेलं. त्यांच्या ह्या कार्याची दखल घेत अनेक जागतिक आणि भारतीय पुरस्कारांनी त्यांना सन्मानित करण्यात आलं त्यात रेमन मॅगसेसे, टेंम्पलटेंट पुरस्कार, महात्मा गांधी पुरस्कार, लोकमान्य टिळक पुरस्कार आणि पद्मविभूषण सारख्या उल्लेखनीय पुरस्कारांचा सहभाग आहे. मनुष्याचं माणूसपण जपण्यासाठी स्वतःच आयुष्य निस्वार्थपणे घालवणाऱ्या महात्म्याला जन्मदिनी भावपूर्ण श्रद्धांजली..

डॉ. प्रशांत शिरोडे..

माझ्या स्वप्नातील भारत..



स्वप्न म्हंटल कि झोपेतून उठल्यावर एक छानस कुठल्यातरी दुनियेची सफर करून आल्यासारखं वाटत ना? कधी परीचा सहवास तर कधी चांदोमामाचा सहवास, कधी राजकन्या तर कधी जलपरी.. स्वप्न बाकी काहीतरी वेगळंच असत. प्रत्यक्षात घडत नसलं तरी ते काही क्षणासाठी खूप आनंद देऊन जात. पण माझं स्वप्न काही वेगळंच आहे. मी ते स्वप्न मनातून बघते आणि त्याची वाट उघड्या डोळ्यांनी बघते.. तुम्हाला पण प्रश्न पडला असेल ना नक्की कस असेल हे स्वप्न?

माझ्या मनातील स्वप्नाला कसं व्यक्त करू तेच समजत नाही. थोडं मन गोंधळून जात. "भारत माता कि जय" म्हणताना जो आत्मविश्वास भरून येतो ना तो आत्मविश्वास ह्या भारतमातेबद्दल मी बघितलेल्या स्वप्नाबद्दल येतच नाही?  हो, हे भारत भूमीच्या कल्याणासाठी मी बघितलेलं स्वप्न आहे.. भारत एकमेव देश आहे जिथल्या भूमीला माता म्हंटल जात आणि त्याच भूमीत स्त्रीला कुठेतरी कळत नकळत दिली जाणारी दुय्यम वागणूक माझ्या मनाला स्वप्नाच्या दुनियेकडे घेऊन जाते..

स्त्रीसाठी सुरक्षित, सुशीक्षीत भारत पाहण्यासाठी मला स्वप्न बघावं लागत हेच आमचं दुर्दैव. रस्त्यावर चालणाऱ्या आईबहिणीची छेड असो वा त्यांच्यावर सहजपणे होणारे बलात्कार असो.. हे निंदनीय कृत्य संपवण्याच माझं स्वप्न आहे.

आपल्याला आई हवी असते, आपल्याला बहीण हवी असते, आपल्याला बायको हवी असते मग आपल्याला मुलगीच का नको असते? प्रश्न स्वाभाविक आहे. स्त्रीभ्रूण हत्येला पुरुषप्रधान संस्कृती नाही तर अखंड समाजव्यवस्थाच जबाबदार आहे, मग त्यात स्त्री वर्गाचा सुद्धा तितकाच वाटा आहे. माझ्या वंशाचा दिवा हा मुलगी व्हावी हि प्रथम स्त्रियांची इच्छा व्हावी हे माझ्या स्वप्नातील भारताचं बघितलेलं स्वप्न आहे.

आताच झालेल्या दहीहंडीच्या उत्सवाच्या वेळेस एका लोकप्रतिनिधीने मुलीला लग्नासाठी पळवून नेण्याचं धाडसी वक्तव्य केलं. माझा प्रश्न आहे कि पळवून घेऊन जाणाऱ्या मुलीच्या आईवडिलांचा जन्मापासून तर आजपर्यंतच्या स्वप्नाचा विचार बोलण्याआधी केला होता का? अशी बेताल वक्तव्य आणि असह्य चर्चाना विराम माझ्या भारतात लागावा हे माझं स्वप्न आहे.

जिजाऊंचे संस्कार, राणी लक्ष्मीबाईंचे शौर्य आणि सावित्रीबाईंचे शिक्षण समस्त समाज बांधवांच्या मनात रुजाव आणि भारतभूमीसाठी स्त्री पुरुषानं एक दिलान काम करावं हे माझं स्वप्न आहे.

सभोवताली अनेक गोष्टी घडताना परस्रीला आई म्हणणाऱ्या छत्रपती शिवरायांच्या विचारांचा महाराष्ट्र आणि भारत देश कुठे हरवलाय? हे विचार टिकून राहावे आणि स्त्रीचा सन्मान सगळ्या स्थरातून व्हावा हे माझं स्वप्न आहे.

कधी शांततेत विचार करा? नऊ महिने स्वतःच्या पोटात अगदी अलगदपणे आपल्याला वाढवणाऱ्या आईच्या वेदना काय असतील? एका जीवापासून दुसऱ्या जीवाला जन्म देताना तिचा नवा जन्म होतो, ह्या जन्माच्या स्त्री पर्वाचा विचार का होत नाही? लहानाचं मोठं करताना स्वतःची इच्छा बाजूला ठेवून आपल्यासाठी झटणारी मायमाऊली कधी स्वतःच्या इच्छेसाठी जगेल? प्रश्न स्वाभाविक आहेत पण उत्तर पण तितकेच विचारपूर्वक आहेत. हे प्रश्न समजून घेणारा समाज हा माझ्या स्वप्नातील भारत आहे..

चला तर मग स्री शक्तीला बळ देऊन माझ्याच नव्हें तर आपल्या सगळयांच्या स्वप्नातील भारताकडे आतापासूनच वाटचाल करूया आणी भारत मातेला अभिमान वाटेल असा भारत देश घडवूया..

जय हिंद.. जय महाराष्ट्र..

तुमचीच,
एक महाराष्ट्र कन्या..

डॉ. प्रशांत शिरोडे..

बहादूर पंतप्रधान ...


भारतभूमी स्वातंत्र्याच्या आनंद सागरात डुबलेली असताना, पंतप्रधान नेहरूंच्या १७ वर्षाच्या कार्यकाळानंतर स्वतंत्र भारताला दुसरे आणि कधीही चर्चेत नसलेले जे पंतप्रधान लाभले ते म्हणजे "लाल बहादूर शास्त्री". शास्त्रीजींचा जन्म ०२ ऑक्टोबर १९०४ रोजी झाला. भारताच्या  स्वातंत्र्यानंतर​ मंत्रिमंडळात गृहमंत्री, रेल्वे, वाहतूक व दळणवळण मंत्रीपदाची जबाबदारी स्वीकारून आपल्या कार्याची छबी उमटवणारे सर्व साधारण व्यक्तिमत्त्व म्हणजेच लालबहादूर शास्त्री.

भारतीय स्वतंत्र लढ्यात विशेष सहभाग असताना कधीही प्रसिद्धीस अग्रक्रम न देणारे स्वातंत्र्यसैनिक. स्वतंत्र पंजाबी सुभा (स्वतंत्र पंजाब राष्ट्र​), द्रविडस्थान (स्वतंत्र दक्षिण राष्ट्र), दक्षिणेतील राज्यातील हिंदीचा विरोध अशा अनेक आंदोलनांना अतिशय योग्य पद्धतीने हाताळणारे नेते म्हणून लालबहादूर शास्त्रीना ओळखलं जात. अतिशय साधी राहणीमान, प्रभावशाली नेतृत्व क्षमता असलेला वेगळा राजकारणी. "जय जवान, जय किसान" हि ऐतिहासिक घोषणा जनमानसात देऊन "मूर्ती लहान पण कीर्ती महान" ह्या संज्ञेला सार्थकी ठरवणारे लालबहादूर शास्त्री.

स्वातंत्र्यानंतर पाकिस्तानबरोबरच्या दुसऱ्या युद्धात भारतीय सैन्याची धडक थेट कराची शहरापर्यंत धड्कावून तत्कालीन पाकिस्तानचा सर्वेसर्वा आयुब खानाचं वस्रहरण करणारे पंतप्रधान. देशाची गरिबीची परिस्थिती बघून स्वतः एक वेळेचं जेवण बंद करणारे खरे प्रधान सेवक. कुठल्याही प्रवासात देशहिताच्या निर्णयासाठी वाचन करणारे विचारी व्यक्तिमत्व. रशियातील बहुद्देशीय शांतता करारावर सही केल्यानंतर अवघ्या सात-आठ तासातच अचानक मृत्यूने रशियातच त्यांच्यावर घाव घातला. त्यांच्या ह्या मृत्यूचं कारण अजूनही अनुत्तरीतच आहे.

भारतमातेचा हा बहादूर पुत्र कधीही द्वेषाने लाल न होता शास्त्रशुद्ध पद्धतीने देशहितार्थ निर्णय घेणारा एकमेव द्वितीय नेता होता. महात्मा गांधींच्या जन्मदिनी जन्माला येणाऱ्या खऱ्या महात्म्याला इतिहासाने पाहिजेल तेवढा आदर न केल्याचं दुर्दैवच म्हणावं लागेल. आजच्या स्वयंघोषित प्रधान सेवकाने ह्या खऱ्या प्रधान सेवेकाचं आदर्श घेऊन भारतभूमीची सेवा करण जास्त महत्वाचं ठरेल . देशाने शास्त्रीजींना "भारतरत्न" हा गौरव देऊन ह्या पुरस्काराचं महत्व वाढवलं अस म्हंटल तर वावगं ठरणार नाही. लालबहादूर शास्त्रीजींना जयंती निम्मित भावपूर्ण श्रद्धांजली.

डॉ. प्रशांत शिरोडे.

स्वर भारतभूमीचा...



संगीताचं माणसाच्या आयुष्यात एक अभूतपूर्व महत्व आहे. संगीताला अर्थपूर्ण गाण्याबरोबर जर मधुर आवाजाची साथ मिळाली तर ते गाणं काळजाला भावून जात. तसंच रत्नांच असत, अनेक रत्नं असतात पण कोहिनूर सारखा रत्नं एकमेव द्वितीय असत. संगीतातल्या अनेक गाण्यांना अश्याच एकमेव द्वितीय रत्नाचा सहवास लाभला आणि ह्याच अभूतपूर्व स्वरांच्या जोरावर भारतभूमीला एक "भारत रत्नं" लाभलं ते म्हणजे गानकोकिळा "लता मंगेशकर".

लता दीदींचा जन्म २८ सप्टेंबर १९२९ साली "दीनानाथ मंगेशकर" ह्या संगीत सम्राटाच्या घरात झाला. भाऊ हृदयनाथ, बहिणी आशा, उषा आणि मीना ह्या घरातल्याच कलाकारांचं सहवास आयुष्यभरासाठी लाभला. वयाच्या पाचव्या वर्षी बालकलाकार म्हणून कला क्षेत्रात प्रवेश केल्यानंतर वयाच्या नवव्या वर्षी गाण्याच्या क्षेत्रात प्रवेश केला. गेली सात दशके संगीत क्षेत्रातले अनेक यशाचे शिखर सर करताना मराठी, हिंदीसह भारतातल्या सर्व भाषेत तीस हजाराच्या वरती गाणी गाऊन विश्वस्थरावर अनोखा विक्रम प्रस्थापित केला आहे. त्यांच्या ह्या कलेची नोंद गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डने सुद्धा घेतली आहे.

संगीत क्षेत्रात कार्य करत असताना फिल्म फेअर, दादासाहेब फाळके, पद्मभूषण, पद्मविभूषण, महाराष्ट्रभुषणसह "भारतरत्न" पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलं. आपल्या कारकीर्दीत १७ विविध पुरस्कारांनी २५ वेळा सन्मानित करण्याचा मान लतादीदींनी मिळाला. आतापर्यंत स्वरसम्राग्नी वर १५ पुस्तक लिहली गेली. आजच्या वाढदिवसाच्या दिवशी त्यांची बहीण मीना लिखित अजून एक पुस्तक प्रकाशित होत आहे.

महाराष्ट्राचं भूषण असलेल्या भारताच्या स्वररत्नाला नव्वदीतल्या वाढदिवसाच्या मराठमोळ्या शुभेच्छा. महाराष्ट्राला तुमच्या यशोगाथेचा सार्थ अभिमान आहे. भारताची हि स्वर यशोगाथा आयुष्यभर अमर राहो ह्याच सदीच्छा.

डॉ. प्रशांत शिरोडे.

वरदान औषधाचं..


रोजच्या जीवनशैलीत बदल होताना औषध काळाची गरज केव्हा झाली हे समजलं सुद्धा नाही. आजारांची शृंखला दिवसेंदिवस वाढतच आहे आणि त्यावर संशोधन होऊन नवीन औषधाचं निर्माण होतच आहे. औषध निर्माण होत असताना त्यावर खूप मोठं संशोधन होत असतं आणि त्यानंतरच ते कुठल्याही आजारावर वापरलं जात. औषध बनवण्याचं शास्र म्हणजेच "औषधनिर्माणशास्त्र" म्हणजेच आपल्या सर्वाना ज्ञात असलेलं "फार्मसी" आणि ह्या क्षेत्रात शिक्षण घेतलेले म्हणजेच "फार्मासिस्ट". आज जागतिक फार्मासिस्ट दिवस.

भारतभूमीला औषधांचं वरदान अगदी पूर्वीपासून आयुर्वेदातूनच लाभलं आहे. आयुर्वेदिक, होमीओपॅथिक आणि ऍलोपॅथी सारख्या विविध प्रकारच्या औषध निर्माण प्रक्रिया आजच्या युगात ज्ञात आहेत. रासायनिक म्हणजेच ऍलोपॅथी प्रक्रियेतून १८९० साली "इपिनेफ्रिन" हे रक्तदाबावरील औषध पहिल्यांदा निर्माण करण्यात आलं. भारतात सण १९०१ साली बंगाल केमिकल्स अँड फार्मासुटिकल वर्क्स हि कंपनी सर्वप्रथम चालू झाली. त्यापाठोपाठ १९०३ मध्ये अलेम्बिक, १९५० मध्ये हिंदुस्थान अँटिबायोटिक कंपनी सुरु झाली.

जागतिक अर्थव्यवस्थेचं कंबरडं मुडलेलं असताना भारतीय अर्थव्यवस्था फार्मसी क्षेत्राच्या जोरावर यशस्वीरीत्या उभी होती आणि आज पण उभी आहे. भारत देश स्वतःची औषधांची गरज भागवत असताना ८०% जागतिक पातळीवर औषध निर्यात करून जगाची गरज पूर्ण करणार जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचा देश आहे. हि सर्व प्रगती भारतात असलेल्या फार्मासिच्या ज्ञानातून आणि कौशल्यातून झाली आहे. भारत १९३१ साली पदवी शिक्षण (बी. फार्मसी), १९४० साली पदव्यूत्तर शिक्षण (एम. फार्मसी), १९४३ साली पदविका शिक्षण (डी. फार्मसी) आणि अलीकडच्या काळात म्हणजे २००८ पासून सुरु झालेला फार्म. डी. अशा सर्व अभ्यासक्रमातून तयार झालेल्या "फार्मासिस्ट" मुळे आज जगाचा आपल्याकडे बघण्याचा दृष्टिकोन बदलतोय. आज त्याच फार्मासिस्टच्या गौरवाचा दिवस.

औषधाचं लाभलेलं वरदान सेवेच्या माध्यमातून जनमाणसापर्यंत पोहचवण्याचं काम करणारा फार्मासिस्ट. उद्योगातून व्यवसायाकडे आणि व्यवसायातून जनसेवेकडे कार्यरत असणाऱ्या सर्व फार्मासिस्टला भारतमातेची सेवा करण्याचं कार्य उत्तरोत्तर घडो ह्याच जागतिक फार्मसिस्ट दिवसाच्या शुभेच्छा..

डॉ. प्रशांत शिरोडे.

गर्व से कहो..

प्रभु श्रीराम काल अनेक वर्षाच्या वनवासानंतर जन्मस्थळावर मोठ्या सम्मानाने विराजमान झाले.. हया दिवसाच खर श्रेय जात ते हिंदूहृदयसम्राट बाळासाहे...